در زبان عربی، برخلاف زبان فارسی که معمولاً «فاعل + مفعول + فعل» داریم، ترتیب پایه جمله فعل + فاعل + مفعول است (جمله فعلیه). اما عربها برای تأکید، فصاحت، بلاغت یا ضرورت شعری، گاهی ترتیب را تغییر میدهند و فاعل یا مفعول را در ابتدای جمله میآورند. به این کلمهای که اول آمده، «مُسْنَدٌ إلَیْهِ» و به خودِ عملی که بر آن اسناد داده میشود، «مُسْنَد» میگویند. اصطلاح «مُسْنَد» در زمانهای عربی (ماضی، مضارع، امر) یعنی فعل به همراه ضمیر فاعلی متصل که بر انجام کار توسط کسی دلالت دارد. در این معنا، «مسند» را در علم صرف بررسی میکنیم.
مُسْنَد در صرف عربی به فعلی گفته میشود که به ضمیر متصل (رفعی) ختم شده باشد و آن ضمیر نقش فاعل را دارد.
مثال: «کَتَبْتُ» – «تاء» ضمیر متصل فاعلی است و «کتب» مسند الیه (اسناد داده شده به آن). به کل کلمه «کتبتُ» مسند میگویند.
در واقع:
*مسند: فعل + ضمیر فاعلی متصل *مسند الیه: همان ضمیر یا اسمی که فعل به آن نسبت داده میشود.
ب) مسند منصوب (با ادوات نصب مثل «أن، لن، کی»):
حذف حرف رفع (نون در افعال خمسه، یا تغییر ضمه به فتحه در بقیه):
لَنْ أَکْتُبَ
لَنْ تَکْتُبَا
لَنْ یَکْتُبُوا
ج) مسند مجزوم (با ادوات جزم مثل «لم، لا ناهیه، لام امر»):
حذف حرف رفع یا سکون:
لَمْ أَکْتُبْ
لَمْ یَکْتُبُوا
در این حالت، «مسند» در حالات مختلف صرفی بررسی میشود.
فعل امر فقط برای دوم شخص است؛ پس ضمایر آن:
اُکْتُبْ (تو بنویس – مذکر مفرد) – اصلش «اُکْتُبَ» که به سکون مجزوم شده.
اُکْتُبِی (تو بنویس – مؤنث مفرد)
اُکْتُبَا (شما دو نفر بنویسید)
اُکْتُبُوا (شما مردان بنویسید)
اُکْتُبْنَ (شما زنان بنویسید)
اینها هم «مسند» محسوب میشوند چون فعل + ضمیر فاعلی متصل دارند.
در نحو: «مُسْنَد» به خبر یا فعل گفته میشود که به مُسْنَدٌ إلَیْهِ (فاعل یا مبتدا) اسناد داده میشود. مثل «زیدٌ قائمٌ» که «قائم» مسند است. در صرف: «مسند» به فعل متصل به ضمیر فاعلی گفته میشود که زمان (ماضی، مضارع، امر) را میسازد.